باید برنامه و الگوهای سنتی توجه به فراغت به معنی پر کردن زمان خالی جوانان را رها کرده و به الگوهای جدید توجه نماییم. چون گفته میشود هدف از فراغت آزادسازی ذهنی و ادراکی افراد است نه پرکردن ذهن آنها با یک سری اطلاعات طبقه بندی شده.

  در امر سیاست گذاری باید از خود جوانان ایده و الگوهای نو و جذاب را بگیریم و آنها را پیاده نماییم و از برنامه ریزی دستوری و غیر منعطف پرهیز نماییم.

   بدانیم که فراغت ، بیکاری نیست و در واقع زمانی که جوان میتواند به مدیریت ذهن، آرامش و رشد خلاقیت هایش بپردازد به شرط اینکه زمینه های آن فراهم گردد.

  به جوانان فرصت دهیم تا در کنار هم باشند و در گردهمایی ها و جلسات به مباحث انتقادی آزاد بپردازند. در واقع با این کار هم روحیه کارگروهی را تقویت مینماییم هم زمینه رشد هویت اجتماعی آنها را فراهم میکنیم.  

  برای ایجاد الگوهای فراغتی لازم است به ایجاد انجمن ،نهادها و سازمانهای غیر دولتی و وابسته توجه نماییم. لذا صرف سرمایه گذاری دولتی نمیتواند به احیاء تمدن فراغتی کمکی نماید.

 برای فراغت باید تبلیغات گسترده ای صورت گیرد و مردم را با فرهنگ زندگی در فراغت آشنا ساخت.

   دولت میتواند در کنار سهام عدالت و مسکن مهر ، سهامی بنام فراغت تعریف نموده و با در نظر گرفتن هزینه ای تفریحی یک خانواده در این زمینه مشارکت نماید.

   با توجه به اینکه فرهنگ ایران زمین، فرهنگی غنی ، اصیل وریشه دار است میتوان با دستمایه قرار دادن داستانها و شعرهای بی نظیری که در شاهنامه و یا افسانه هزار و یک شب و… وجود دارد، کارناوالهای سیار به وجود آورد و در اماکن عمومی مثل پارک ها ، فرهنگسراها برای مردم تئاتر ونمایش های زنده خیابانی اجرا نمود.

     رشد صنایع مختلفی که به نوعی با پدیده فراغت در ارتباط نزدیکی قرار دارند مثل صنعت توریسم و گردشگری.

   توجه به مسائل مربوط به بهداشت روانی و بکارگیری روشهای بهبود کیفیت زندگی افراد تاثیر بسزایی را در چگونگی شکل گیری اوقات فراغت ایفا میکنند .

 منبع:

  نگاهی متفاوت به پدیده اوقات فراغت /نوید پژمان

دانستن اینکه جوان در اوقات فراغت خود دست به چه انتخاب هایی میزند ، از اهمیت ویژه ای برای دست اندرکاران و برنامه ریزان امور جوانان برخوردار است. ((تحقیقات سازمان ملی جوانان نشان میدهد که علی رغم گستردگی جمعیت جوان کشور و تنوع تقاضاها ، امکانات اوقات فراغت تنها پاسخگویی 20 درصد تقاضای دختران ایرانی است . لذا این امر باعث شده علی رغم تلاشهای صورت گرفته ، 80 درصد دانش آموزان دختر از نحوه ی گذران اوقات فراغت خود راضی نیستند و آنها توزیع امکانات را ناعادلانه و نیز برنامه ها را ناکافی میدانند. در گذشته ، به دلیل سادگی جوامع ، جوانان به راحتی قادر به توصیف هویت شخصی خود بودند ، ولی در حال حاضر با پیچیده شدن جوامع ، جوانان بیش از آنچه خود را محدود در یک فضای جغرافیایی خاص کنند ، خود را متعلق به یک فضای جهانی میدانند.

 

 

برنامه ریزی در مورد اوقات فراغت جوانان ، موجب تعادل شناختی آنها نسبت به زمان و مکان خواهد شد. اوقات فراغت جوانان در سه سطح خُرد( فردی )، میانه( نهاد خانواده مدرسه) ، و کلان (سیاستگذاری حکومتی) قابل بررسی بوده و ترکیب این سه سطح در سطح کلان برنامه ریزی وجود نداشته باشد ، دچار اختلال میشود. دو عامل محیطی و گروه همسالان ، در برنامه ریزی اوقات فراغت جوانان اثر جدی دارند.

 

 

اگر اوقات فراغت جوانان پر نشود ، آنها به هر طریقی به سمت گروههای همسالان کجرو هدایت میشوند. با توجه به وابسته بودن این دو متغیر به همدیگر ، اگر محیط را که متشکل از خانواده و گروههای مختلف است ، سالم و پاک نگه داریم ، تغییر نگرشی در گروه همسالان ایجاد خواهد شد.

تحقیقات اجتماعی نشان میدهد یکی از عوامل مهم بزهکاری در جوانان ، خالی بودن اوقات فراغت آنهاست . در این زمان است که زمینه های بزهکاری اجتماعی شکل میگیرد . اساساٌ اگر اندیشه به سمت اهداف مثبت گرایش پیدا نکند به خمودی و نهایتاٌ منفی گرایی تبدیل میشود. اندیشمندان کارکردهای مختلفی را برای اوقات فراغت جوانان در نظر گرفته اند:

 

 

Ø     استراحت ، تجدید قوا و تمدد اعصاب

 

 

Ø     تفریح و سرگرمی (دوری از فعالیت های منفی )

 

 

Ø     رشد شخصیت و برقراری تعادل در شکل گیری هویت

 

 

Ø     کسب معلومات و ارتقای آگاهی ها

 

 

Ø     پرورش و شکوفایی استعداد و خلاقیت

برنامه ریزی برای اوقات فراغت جوانان ضمن اینکه نقش مکمل در برنامه های رسمی تربیتی آنان ایفا میکند، مانع از گسترش بزهکاری شده و در شکل پیشرفته ی خود، جوانان را مسوولیت پذیر ، جامع و مشارکت جو بار می آورد.

مهمترین نیازهای فراغتی جوانان چه دختر و چه پسر به ترتیب اولویت این گونه طرح شده اند:

Ø     گردشگری : خانوادگی، اردوی مدارس ،اردوی مساجد ، بسیج

 

 

Ø     مشارکتهای اجتماعی : عضویت در گروهها و انجمن های مختلف

 

 

Ø     فعالیتهای ورزشی : با توجه به علایق ، توانایی های نوجوان و امکانات خانواده

 

 

Ø     فعالیتهای هنری : معرفی فرهنگسراها و تاکید به مجهز سازی آنها

 

Ø     فعالیتهای فرهنگی : آموزش موسیقی ، شعر و…

 

 

Ø     مطالعه : ترویج فرهنگ مطالعه و معرفی کتابخانه ها

 

 

Ø     فعالیتهای دینی : معرفی مساجد ، روضه ها ،تکایا و …

 

 

Ø     مهارت آموزی : آموزش یک فن مثل نجاری

 

 

Ø     آموزش زبان و رایانه: در آموزشگاها و فرهنگسراها

 

 

بهره گیری از اوقات فراغت جوانان و نوجوانان باید از طرف سازمانهای مختلف مثل سازمان فرهنگی – هنری ، شهرداری که اداره کننده ی فرهنگسراهاست ؛ آموزش و پرورش ، پایگاهای بسیج ، کانون های فرهنگی ، هیئت های مذهبی و حتی سازمانهای غیر دولتی (ngoها) برنامه ریزی شود.

 

 

اوقات فراغت در بین دختران دانشگاهی

عمده ترین فعالیت دانشجویان در اوقات فراغت عبارتست از مطالعه روزنامه ، گوش دادن به رادیو ، رفتن به سینما ، پرداختن به فعالیتهای فرهنگی ،هنری، سیاسی وورزشی. عمده ترین مشکلات دانشجویان برای گذران اوقات فراغت عبارتست از مشکلات مادی ،اجتماعی ، خانوادگی، و تربیتی.

پیشرفت تحصیلی دانشجویان با متغیرهای چون مسائل و مشکلات خانوادگی ، میزان علاقه مندی ، نحوه ی گذران اوقات فراغت ، رشته ی تحصیلی ، حضور در دانشگاه و میزان آگاهی اجتماعی دانشجویان ارتباط دارد.

براساس تحقیقی که در دانشگاه تهران برروی دانشجویان صورت گرفنه؛ بین سن با میزان اوقات فراغت دانشجویان و همچنین بین میزان اوقات فراغت و مقدار ورزش کردن دانشجویان رابطه ی معناداری وجود دارد.

 

 

 

 

 

دانشجویانی که اغلب اوقات فراغت خود را با ورزش پر میکنند بیشتر به پیاده روی ، کوهنوردی ، دویدن و بدنسازی علاقمند میباشند. دانشجویان دختر و پسر در گذراندن اوقات فراغت برای فعالیتهای فرهنگی ، تشکیل خانواده و به سر بردن با همسر و فرزندان ، کارهای تفریحی و سرگرم کننده ، دیدگاه مشابهی دارند ، در حالی که دانشجویان پسر بیشتر دوست دارند در امور سیاسی شرکت کنند.

منبع:

نحوه گذران اوقات فراغت و ارائه راهکارهایی جهت بهبود کیفیت آن ، فاطمه رئیسی، فصلنامه مطالعات فرهنگی- دفاعی زنان، سال دوم، شماره4 ، بهار1386

بر اساس تحقیقات دفتر امور زنان ریاست جمهوری ، بسیاری از زنان خانه دار از اوقات فراغت خود احساس رضایت نمیکنند. بر این اساس افسردگیهایی که دامنگیر زنان خانه دار میشود ناشی از احساس بطالت در گذران عمر آنهاست. در هر حال به اعتقاد بسیاری از کارشناسان روانشناسی اجتماعی ، زنان خانه داری که نمیتوانند از اوقات بیکاری خود استفاده ی بهینه داشته باشند ، بیشتر آسیبهای روانی می بینند و با احساس نوعی نا امنی روانی ، به سوی افسردگی و در موارد حادتر خودکشی پیش میروند. بر این اساس احساس ناامنی روانی و افسردگی های این چنینی تاثیر بسیاری بر جسم و روح این گروه از زنان میگذارد ، تا جایی که میتواند به طلاق و فروپاشی نظام خانواده ها منجر شود. سلامت روانی زنان خانه دار در گروه برنامه ریزی برای همین ساعتهای (اوقات فراغت) است. چرا که آنها بقیه ی وقت خود را به نوعی مشغول هستند و فرصت فکر کردن به مسائل دیگر را ندارند ، ولی وقتی از کارهایشان فراغت پیدا میکنند، تازه فرصتی دست میدهد که درباره ی خود و دیگران فکر کنند، تا زمانی که برای پرکردن این ساعتها که مدت آن کم هم نیست فکری نشده و برنامه شخصی ارائه نشود، سلامت روانی که یکی از مظاهر نهادینه شدن جامعه ی سالم است ، عینیت نمی یابد. سختی ها و دشواریهای زندگی به تنهایی هرگز قادر نیستند زنان خانه دار را افسرده و مایوس کنند، بلکه نداشتن برنامه های مدون برای ساعات فراغت و تغییر در سرنوشت خود است که استرس را در آنها به وجود می آورد.

 

 

 

اگر شرایط دشوار به گونه ای باشد که زنان خانه دار احساس کنند در سرنوشت کانون خانواده تاثیر گذارند ، زندگیشان پر از لذت و شادی میشود. به اعتقاد پژوهشگران ،گذران اوقات فراغت برای زنان خانه دار و شاغل باعث افزایش بهره وری ، بهداشت روانی ، روحیه ی شادابی ، نشاط و همچنین کاهش بیماریهای زنان و طلاق میشود.

 

 

 

در تحقیقی دیگر که از طرف دفتر امور زنان ریاست جمهوری انجام گرفته ، نشان داده شده است که ؛ زنان شاغل نیز با داشتن وظیفه ی مضاعف (کار بیرون و کار منزل) کمتر دارای اوقات فراغت میباشند ، ولی در گذر زمان به همراه کوچک شدن بعد خانوار و توسعه ی تکنولوژی، زنان از وقت آزاد بیشتری برخوردار خواهند شد که میبایست از این اوقات استفاده کرد، تا هر چه بیشتر توانمندیهای آنها تقویت شده و به عنوان انسانی توسعه یافته در خدمت خود ،خانواده و جامعه باشند.

 

 

 

 

بر اساس تحقیقات روانشناسان ؛ نحوه ی گذراندن اوقات فراغت زنان به میزان زیادی با سطح تحصیلات و پایگاه اجتماعی ایشان بستگی دارد. در گذران اوقات فراغت زنان، هرچه پایگاه اجتماعی – اقتصادی زنان افزایش یابد، نحوه ی گذران اوقات فراغت ایشان بیشتر جنبه ی فردی با محدوده ی کوچکتر پیدا میکند ، مانند گفتگوی تلفنی با دوستان و اقوام ، شرکت در گردشهای خانوادگی.

 

 

یکی دیگر از متغیرهای مداخله گر در نحوه ی گذراندن اوقات فراغت زنان ، سن آنان است ، به طوری که دختران نوجوان و جوان اوقات فراغت خود را به گونه ای میگذرانند که با زنان بزرگسال متفاوت است.تحقیقات دفتر امور زنان ریاست جمهوری نشان میدهد که بیشترین میزان اوقات فراغت زنان در شهرهای بزرگ صرف فعالیتهایی مانند ورزش ، مراسم مذهبی ، مهمانی ، سیر وسفر ، فعالیتهای هنری ، کلاسهای آموزشی،مطالعه ، سرگرمی در منزل و یا سرگرمی های دیگر (مثل تئاتر ، سینما رفتن ، دیدن از موزه) میشود.در نتیجه اوقات فراغت سه دوره در تاریخ طی کرده است .

در اولین مرحله ، اوقات فراغت در کنار کار قرار داشته و ایامی را به خود اختصاص میداد و فرد در طی این دوره به هنر یا فعالیت خاصی نیز مشغول است.

در دومین مرحله ، اوقات فراغت در مقابل کار بوده و بیشتر حالت منفعل مثل استراحت و تفریح و گذران وقت دارد.

در جامعه ی امروز که سومین مرحله ی اوقات فراغت را نشان میدهد، فراغت با کار تداخل و هم پوشانی دارد و حتی کار برای زنان و مردان امروزی حالت یک نوع فعالیت اوقات فراغت شده و حتی اضافه کاری و داشتن مشاغل گوناگون حالت تفریحی برای مردم در جریان زندگی امروز است.

 

 

 

براساس همه ی مطالبی که بیان شد ، بیشتر اوقات فراغت دختران در خانه میگذرد و بیشتر صرف تماشای فیلم میشود. بیش از نیمی از جوانان جامعه برای گذران اوقات فراغت به موسیقی گوش میدهند و درصد متوسطی از آنها از اینترنت برای پرکردن  اوقات فراغت خود استفاده میکنند.

 

 

 

با توجه به زیاد بودن مقدار اوقات فراغت جوانان ایرانی نسبت به جوانان دیگر جوامع ، برنامه ریزی برای اوقات فراغت نیاز به الگوهای ملی دارد . زیرا امکانات تفریحی برای پرکردن اوقات فراغت جوانان در کشور ما 20 درصد میباشد ، هیچگونه چارچوب مشخصی ندارد و اگر الگوی آن از کشورهای خارجی و غیر اسلامی گرفته شود ، با فرهنگ ما همخوانی ندارد.

لذا اوقات فراغت باید به گونه ای برنامه ریزی شود که تمام اولویتهای لازم برای گذراندن آن مد نظر قرار گیرد ؛ و امکانات آن فراهم شود .

براساس تحقیقات انجام شده الگوها باید شامل تمام موارد مذکور باشد؛ گردشگری ، مشارکتهای اجتماعی،فعالیتهای ورزشی ،هنری ،فرهنگی ،مطالعه ،فعالیتهای دینی  ، مهارت آموزی، آموزش زبان و آموزش رایانه.

 

 

 والدین به چگونگی گذران وقت جوانان ،کودکان و نوجوانان خود اهمیت زیادی میدهند و حتی برای آنان برنامه ریزی میکنند؛ در حالی که از این موضوع غافلند که نحوه ی گذران وقت جوانان  را  نباید برای نوجوان و جوان تعیین کرد، بلکه بهتر است آنها در استفاده از اوقات فراغت خود آزاد باشند.

 

 

 

بطور کلی میتوان گفت: اوقات فراغت بانوان با توجه به مطالب گفته شده ،برنامه ریزی کاملی ندارد و حتی در بعضی از مواقع اصلاٌ  پویا نیست. بسیاری از برنامه های مربوط به سرگرمی بانوان به صورت غیر فعال است که چندین عامل اجتماعی و فرهنگی این محدودیتها را ایجاد کرده است. بسیاری از خانواده ها فرزندان دختر خود را بیشتر محدود میکنند و همیشه فرزند پسر از آزادی بیشتری برخوردار است . حتی در سطح کلان تر یعنی اجتماع خودمان این موانع و محدویتها بیشتر شده و اغلب طبخ غذا و کارهای ظریف را به خانم ها اختصاص داده و آنها را از نظر عاطفی ، هیجانی تر توصیف میکنند . البته براساس شش عاملی که برای کیفیت گذران اوقات فراغت  مطرح شده، پرکردن اوقات فراغت در بانوان بستگی به سن ، نیازهای روحی و فردی ،فرهنگ نوع خانواده و گروههای اجتماعی آنها دارد.

منبع:

نحوه گذران اوقات فراغت و ارائه راهکارهایی جهت بهبود کیفیت آن ، فاطمه رئیسی، فصلنامه مطالعات فرهنگی- دفاعی زنان، سال دوم، شماره4 ، بهار1386


 

والدین میپندارند که باید وقت فرزندان خود را لزوماٌ پر کنند ، بدون توجه به علایق آنها کلاسهای مختلف درسی ،هنری، ورزشی ، اردو و… را برای آنها تجویز و فرزند انسان را ملزم به شرکت در آن میکنند که این خود باعث عدم استقبال جوانان میشود.

 

 

 

 

این در حالی است که اگر فراغت از جهتی زیر سلطه و عقیده افراد دیگری غیر از خود جوانان باشد ، دیگر فراغت محسوب نمیشود، چرا که به عقیده ی کارشناسان ، افراد در این ساعات دست به گزینش میزنند و در برابر فرصتهای پیش روی خود ، گزینه ها را انتخاب میکنند.

براساس تحقیقات دفتر امور زنان ریاست جمهوری ، بیشتر جوانان معتقدند  والدین آنها در مورد گذراندن اوقات فراغت آنها تصمیم میگیرند و بیشتر زمان فراغت با والدین و سایر اعضاء خانواده صرف میشود یا در مرحله ی بعد بیشتر با دوستان وخویشان، زمان خود را صرف میکنند.

 

 

در زمانی که جامعه سنتی تر بود ، بیشتر اوقات فراغت درون خانواده صرف میشد و به صورت غیر رسمی ، همنشینی و محاوره با خویشاوندان یا دوستان و همسایه ها بود . اما با پیشرفت جوامع و پراکندگی وظایف ، خانواده به تدریج رسمی و در اموری جنبه تجاری پیدا کرد و به صورت خاص در آمد.

 

 

از این رو گروههای چهره به چهره طبیعی چون خانواده ، خویشان و جمع دوستان در جامعه ی ما هنوز اهمیت شایانی دارند و پس از آن رغبت ایرانیان به وسایل سمعی و بصری اهمیت دارد.

 

 

براساس تحقیقی که بر روی خانواده های کارمند صورت گرفته ، ملاحظه شده است که موضوعاتی از قبیل تفریح با خانواده ، شرکت در مهمانی های خانوادگی ، فعالیتهای مذهبی و معنوی به صورت خانوادگی و رسیدگی به امور خانواده میتواند تاثیرات مثبتی بر روی اوقات فراغت خانواده داشته باشد.

منبع:

 نحوه گذران اوقات فراغت و ارائه راهکارهایی جهت بهبود کیفیت آن ، فاطمه رئیسی، فصلنامه مطالعات فرهنگی- دفاعی زنان، سال دوم، شماره4 ، بهار1386

 

شیوه گذران اوقات فراغت به دو نوع فردی (فعال و غیر فعال) و گروهی تقسیم میشود . بر اساس تحقیقات سازمان ملی جوانان ، جوانان ما بیشتر شیوه گذران اوقات فراغت به صورت فردی و غیر فعال مثل تماشای تلویزیون را انتخاب میکنند و تماشای تلویزیون بیشترین سهم را در گذران اوقات فراغت جوانان داشته که منجر به داشتن روحیه ی انزوا طلبی و خستگی میشود . دغدغه ها و استرس ها از عوامل گرایش جوانان به گذران اوقات فراغت به شیوه ی فردی غیر فعال است .

 

 

در گذشته ی کشورمان اوقات فراغت دختران و زنان به صورت دسته جمعی بوده و مقاصد اجتماعی بر اغراض انفرادی غلبه داشت که البته هنوز هم ادادمه دارد مثل معاشرت کردن آنان با همگنان خود ، جمع شدن در مسجدها ، روضه ها و اماکن مقدس ، بعضی از افراد برای پر کردن اوقات فراغت خود به تماشای فیلمهای سینمایی میپردازند یا به موسیقی گوش میدهند .

بعضی دیگر از آنها برای تفریح و سرگرمی از اینترنت استفاده میکنند. تلف شدن اوقات فراغت جوانان که سرمایه ی ملی هر جامعه ای محسوب میشوند ، فاجعه ای ملی در بر خواهد  داشت. تحقیقات اجتماعی سازمان ملی جوانان نشان میدهد که یکی از عوامل مهم بزهکاری در جوانان ، خالی بودن اوقات فراغت آنهاست و به ویژه در این ایام است که زمینه های بزهکاری اجتماعی شکل میگیرد.

 

 

 

مثل تابستان که فصل تعطیلات و بیکاری نوجوانان است ، مشکلات این چنینی بیشتر مشهود هستند . به دلیل گران شدن روشهای فعال و ترویج روحیه ی انزوا طلبی در جوانان ، محدودیت فضاها و امکانات برای گذران اوقات فراغت در سالهای اخیر ، گرایش به سمت گذران غیر فعال اوقات فراغت در بین جوانان بیشتر شده که این امر با اهداف فعالیتهای اوقات فراغت در تضاد است.

براساس تحقیقات میتوان گفت در شهرهای بزرگ در بین زنان اوقات فراغت بیشتر با گفت و شنود ، از طریق مهمانی ها یا تماس تلفنی سپری میشود . زیرا دید و بازدید سهم زیادی در پر کردن اوقات فراغت بانوان دارد، ولی در جوامع کوچکتر مثل روستاها مهمترین نوع پر کردن اوقات فراغت در بین بانوان هم با کار در مزرعه و هم ملاقات های روزمره  پر میشود.

 

 

اوقات فراغت به عنوان یکی از شاخص های رفاه اجتماعی است که استفاده درست و مناسب از آن ، در افزایش بهره وری ، کارایی و بهداشت روانی موثر است. پژوهش های مختلف سازمان ملی جوانان نشان میدهد که به دلیل گران شدن روشهای فعال و ترویج روحیه ی انزوا طلبی در نوجوانان و جوانان دختر و بواسطه ی از بین رفتن ارتباطات جمعی و محدود شدن آنها از طرف خانواده ، محدودیت فضاها و امکانات برای گذران اوقات فراغت ، روشهای غیر فعال بیشتر باب شده اند.

براساس یک  تحقیق که در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران ، صورت گرفت در زمینه کیفیت گذران اوقات فراغت صورت گرفت ؛ نتیجه گیری شد که بزهکاری ، فرار از خانه ، اعتیاد ، فساد و بی بند باری از جمله آسیبهایی است که ارتباط مستقیمی با چگونگی سپری کردن اوقات فراغت در دوران نوجوانی و جوانی دارد. تحقیقات سازمان ملی جوانان ، نشان میدهد که میانگین ساعت اوقات فراغت جهانی 5 ساعت و در ایران 6 ساعت میباشد .

 

این در حالی است که رسانه های صوتی و تصویری با بیشترین درصد ، مطالعه کردن و استراحت کردن ، بیشترین فراوانی را در پر کردن وقت آزاد جوانان خصوصاٌ دختران ، به عهده دارند . دختران ایرانی ، اوقات فراغت خود را درون منزل و در تنهایی و به صورت فردی میگذرانند. به صورت در نظر گرفتن زمانی در طول روز برای گذراندن اوقات فراغت به افزایش کیفیت زندگی کمک میکند. علت این امر ، توجه به وضعیت دختران در جامعه کنونی است . بسیاری از خانواده ها ، دختران خود را بیشتر محدود میکنند و برای پر کردن اوقات فراغت آنان حساسیت بیشتری نشان میدهند .

 

 

ریاضی ، عضو هیئت علمی دانشگاه ، نیز الگوهای ملی اوقات فراغت را از نظر زمانی با استاندارد های جهانی مقایسه کرده و اظهار میکند : در دنیا 80 روز به عنوان اوقات فراغت در نظر گرفته شده است و در ایران 90 روز . و این حاکی از تفاوت الگوهای ملی کشور ماست.

دوروتی راجرز بین برنامه ریزی برای کیفیت و زمان اوقات فراغت دوران کودکی با بزرگسالی ارتباط برقرار میکند. ((بی شک فعالیتهای اوقات فراغت در تقویت رشد کودکان موثر است ، اما رسمی کردن آن و تعلیمات مخصوص اوقات فراغت ممکن است هدفهای اساسی آنرا مثل (لذت بخش بودن آن )) از بین ببرد.

منبع:

نحوه گذران اوقات فراغت و ارائه راهکارهایی جهت بهبود کیفیت آن ، فاطمه رئیسی ، فصلنامه مطالعات فرهنگی- دفاعی زنان، سال دوم، شماره4 ، بهار1386

 

در نظام آموزش و پرورش ، امور تربیتی با ایجاد واحدهای مختلف نظیر ، واحدهای فرهنگی – هنری ، ورزشی ، اردوئی، کتابخانه و … از طریق مربیان پرورشی در سطح مدارس و دانش آموزان را در سطح گسترده ای زیر پوشش قرار میدهد.

 

 

 

همچنین وزارت آموزش و پرورش ، فضای آزاد و سالمی را متناسب با شخصیت ، ذوق، علاقه و استعداد دانش آموزان در فضایی خارج از مدرسه ، به نام کانون پرورشی ایجاد نموده است.

 

 

 

 

کانونهای پرورشی ، برای اینکه اوقات فراغت دانش آموزان ، بیهوده سپری نشود و ذوق و استعداد آینده سازان به هدر نرود ،کلاسهای متنوعی را نظیر ؛ کلاس قرآن ،خط ،نقاشی ،تئاتر ،سینما ،عکاسی ،ورزش ، هنرهای دستی ، تشکیل انجمن های ادبی مثل: شعر و قصه و مقاله نویسی و روزنامه نگاری و کلاسهای فنی و الکترونیک ونظایر اینها دایر نموده است .

 

 

 

دانش آموزان مقاطع مختلف تحصیلی ، برای سپری کردن اوقات فراغت خود، در یک یا چند رشته شرکت کنند و زیر نظر مربیان مربوطه تعلیم ببینند تا اینکه این استعدادها به طرز صحیح بارور گردند.

 

 

 

 

 

 

کانون های پرورشی یکی از ایده آل های جامعه ی ماست که به واقعیت تبدیل میشود و از جهات مختلف میتواند مفید و ارزنده باشد.

Ø    کانونهای پرورشی در تربیت دانش آموزان بسیار موثر است.

Ø    روابط اجتماعی آنان را انتظام می بخشد.

Ø    ذوق و استعدادها را در زمینه ی مورد علاقه ی آنها شکوفا و بارور میسازد.

 

 

 

 

Ø    مطالبی را که در کلاس درس آموزش دیده است ، میتواند با یاری مربیان مربوطه ، جلوگیری به عمل آورد .

Ø    در رشد جسمی و فکری دانش آموزان تاثیر بسزایی دارد که در نهایت از هر جهت به نفع جامعه میباشد.

بنابراین نهاد آموزش و پرورش ، از طریق دو کانال ، با بهره گیری از اوقات فراغت ، در پرورش و شکوفا کردن استعدادهای نسل آینده ، نقش مفید و سازنده ای را ایفا میکند.

 اوقات فراغت دانش آموزان بستگی به وضعیت درسی آنها دارد ، از این جهت لازم است ابتدا وضعیت کلاس درس و تکالیف تعیین شده ی دانش آموزان مورد بررسی قرار گیرد  تا مشخص شود ، چه مقدار از وقت روزانه را میتواند آزادانه به فعالیت مورد علاقه خود بپردازد.

 

 

اشاره به اینکه ، این بررسی بیشتر شامل مقطع دبیرستان میباشد. گرچه مقطع ابتدایی نیز وضعیتی مشابه دارند. یعنی فعالیت درسی تمام وقت دانش آموز را پر میکند و دیگر وقتی برای فعالیت دیگر پیدا نمیکند.

و دانش آموز نمیتواند غیر از درس به مطالعه و تحقیق بپردازد.  سنین نوجوانی و جوانی هم ذوق و استعداد آنان را در زمینه های گوناگون بارور میسازد و هم در رشد جسمی و فکری و تکمیل شخصیت آنان فوق العاده تاثیر گذار است. ولی دانش آموزان به غیر از درس ، نمیتوانند به فعالیتهای غیر درسی بپردازند.بنابراین ، توجه به این نکته از حساسیت ویژه ای برخوردار است که باید تصمیمی اتخاذ گردد که کتابهای درسی و ساعات کلاس درس بگونه ای برنامه ریزی و تنظیم شود که از یک جهت وقت کافی برای یادگیری دروس وجود داشته باشد و از جهت دیگر ، مقداری وقت فراغت پیش بینی شود که دانش آموز از این فرصت (اوقات فراغت) در زمینه ای که مورد علاقه اش میباشد بهرمند گردد و خلاقیت و ابتکاری از خود نشان بدهد.(1)

 

 

 

 

حکمت و فرازنگی محصول فرصت فراغ است و ابتکار و نوآوری، در اوقات فراغت و فضاهای باز فکری فرصت بروز و ظهور می یابد. عنصر اوقات فراغت آنچنان در پیشرفت فردی و اجتماعی مؤثر است که می گویند برای اینکه بدانید یک جامعه و ملت چگونه مردمانی هستند و میزان استعداد آنها چقدر است، به اوقات فراغت آنها توّجه کنید و ببینید چگونه می گذرد.

وضعیت اجتماع با اوقات فراغت آن به گونه ای گره خورده که بهترین راه شناخت سلامت روانی، تکامل شخصیّتی و پیشرفت علمی یک جامعه به محتوای فعالیتهای اوقات فراغت آن جامعه وابسته است و حتی برخی آنرا تنها راه شناخت یک جامعه ایده آل و یک فرد برجسته دانسته.

ملتی که همیشه سر در لاک فعالیتهای پیش پا افتاده دارد و لحظه ای فرصت اندیشیدن ندارد و یا فرصت فراغ خود را با فعالیتهای بیهوده و بی ثمر و سرگرم شدن به ساخته های فکری دیگران پر می سازد و گاه دست به اعمال مخرّب می زند، سرچشمه ی  هر نبوغ  و ابداعی را در نهاد خود خشک می نماید و اندک اندک به انحطاط فکری و رفتاری می رود .

 

 

 

 

از جانب دیگر متخصصان روان شناسی پژوهشی، آموزش و پرورش غیر مستقیم را مؤثرترین روش یادیگری می دانند و به بهره گیری از این روش تأکید دارند. از جمله مصادیق بارز آموزش و پرورش غیر مستقیم که تمام شرایط یک تعلیم و تربیت ایده ال در آن رعایت شده است، همان بهره برداری مطلوب از اوقات فراغت با رعایت اصول آموزشی خاص خود است. به این معنا که اگر برنامه اوقات فراغت به صورت پیشرفته و مطلوب تنظیم گردد، چون با علاقه و اراده اختیار فرد تنظیم و یا انتخاب شده است و آزادی وی را محدود نمی سازد، یک  فعالیت لذت بخش آموزشی و پرورشی است و سطح کارآمدی بالایی دارد که به مراتب از یک برنامه ی دیکته شده، خسته کننده به موفقیت  نزدیکتر است، لذا به عقیده کارشناسان تعلیم و تربیت و روان شناسان، اوقات فراغت را مناسبترین فرصت برای آموزش مفید شناخته اند و زمینه مناسب برای پرورش روحیه ی مسئولیت پذیری، قانونمندی، اصلاح روابط اجتماعی و روش صحیح ابراز احساسات، و پرورش نیروهای ذهنی، قوه خیال و.. می باشد.

 

 

امام سجاد (عليه السلام) فرمود:  ارزُقْنِي صِحَّةً في عِبادَةٍ ، و فَراغا في زَهادَةٍ .

 تندرستى و صحّتى كه با عبادت گذرد و فراغتى كه با پاكدامنى همراه باشد، روزيم فرما. (صحيفة سجّاديّة/دعاء۲۰)

درنتیجه، دین اسلام،  دینی می باشد که به تمامی وجوه زندگی انسان توجه دارد و همین امر سبب گشته که آیه و احادیث متفاوتی در مورد هر یک از این وجوه زندگی انسان وجود داشته باشد. از مواردی که دین اسلام به عنوان مکمل زندگی انسان به آن توجه خاص دارد، بحث اوقات فراغت می باشد که در این زمینه نیز احادیث و آیه های زیادی وجود دارد. بنابراین ، به اوقات فراغت و نحوه گذران آن در دین مبین اسلام  توجه زیادی شده است ، به خصوص برای گروه جوانان دستورات اکیدی صادر شده است. بدیهی است همان اندازه که انسان، به رعایت الگوهای دینی تعهد دارد، در برابر توجه به اوقات فراغت نیز مسئول است. پس، هر مسلمانی وظیفه دارد، اهمیت این مقوله را از یاد نبرد از ظرفیتهای سازمانی به بهترین شکل بهره برداری کند.

 

 

بنابراین اسلام ، به جهت گیری عملی انسان توجه دارد و وی را مکلف می کند تا نسبت به گذراندن اوقات فراغتش احساس مسئولیت کند و تفریح را یکی از نیازهای طبیعی و ضروری بشر می شمارد و اهمیت آنرا برابر دیگر نیازهای زیستی-اجتماعی انسان می داند.[2]

 

 

منبع:

1:اوقات فراغت/ جعفرعلیپور

2:جایگاه اوقات فراغت در اسلام ،جعفر کریمی، مهدی جمالی نژاد

انسان فطرتاٌ دارای یک سلسله ذوق ها و استعدادهای نهفته میباشد. که اگر زمینه برای رشد آماده باشد ، شکوفا میگردد.

در این میان تعداد اندکی از افراد ، موفق به کشف استعداد خود میشوند ، با عشق و علاقه ، تمام اوقات خود را صرف مطالعه و تحقیق میکنند و از تمام علایق و لذایذ زندگی چشم میپوشند و با تحمل دشواریهای فراوان ، موفق به خلق اثری میشوند . نا گفته پیداست ، آثار به جا مانده ی این تعداد از دانشمندان و محققین ، فوق العاده ارزشمند است.

 

 

 

اما این شیوه از عهده ی خیلی ها خارج است. البته این بدان معنا نیست که برای بارور ساختن هر استعدادی باید از همه چیز چشم پوشید و دشواریها و سختی های فراوان را تحمل نمود. چون عصر حاضر تعداد زیادی از دانشمندان و پژوهشگران وجود دارند که در زمینه های گوناگون آثار ارزشمندی را خلق نموده اند ، بدون آنکه متحمل دشواریهای آنچنانی شده باشند و یا از علایق و لذایذ زندگی چشم پوشیده باشند و اکثر این دانشمندان حتی کار موظف روزانه ی خود را نیز به نحو احسن انجام می دادند و تنها اوقات بیکاری خود را صرف شکوفا کردن و پرورش دادن استعداد می نمودند.

 

 

 

 

پیشرفتهای کنونی تسهیلاتی را فراهم نموده است که لازم نیست ، پژوهشگر و محقق ، مانند دوران قدیم ، خیلی از دشواریها را تحمل کند تا اثری خلق نماید.

به علاوه ، رشد جمعیت ، پیچیدگی زندگی ، نیازهای متنوع و روزافزون جامعه بشری چنان با سرعت رشد میکند که نمیتوان با تعداد  اندکی از محقق خود ساخته کلیه ی نیازهای جامعه ی بشری را تامین نمود. بنابراین لازم است ، هرکس ضمن اینکه ، کار روزانه را به انجام میرساند از تسهیلات و امکانات موجود استفاده کند تا بتواند ، متعادل رشد و سرعت زندگی ، نیازهای مادی و معنوی جامعه بشری را تامین نماید ؛ و این امر ممکن نمی گردد ، مگر در اوقات بیکاری و فراغت. چون هرکس در کار روزانه ، وظایفی را به انجام میرساند که قانون و مقررات ، حدود آنرا تعیین نموده است . برای اینکه ذوق و استعدادی بارور شود ، ناچار باید از اوقات فراغت و بیکاری استفاده گردد تا در این فرصت ، مطالعه و تحقیق و تجربه کند.

حال، اگر در اصل بیکاری و فراغتی وجود نداشته باشد و همیشه مشغول انجام وظایفی باشد که بعنوان کار موظف محسوب شود، طبیعتاٌ خستگی چسمی و فکری مجالی برای اندیشیدن و تجربه کردن باقی نمیگذارد. بدتر اینکه ، نمیتواند از آثار ارائه شده دیگران هم استفاده کند که لااقل بر تجربه و غنای فکری خود بیفزاید.

 

 

 

 

پیامدهای عدم توجه به اوقات فراغت را میتوان به ترتیب زیر برشمرد:

اول اینکه ذوق و استعدادهای افراد به اندازه ی نیاز جامعه ،شکوفا و بارور نمیگردد به همین دلیل، اینگونه جوامع با کمبود دانشمند ، پژوهشگر و نوآور مواجه میشوند. با این کیفیت قادر نیست تا نیازهای مادی و معنی افراد جامعه را برآورده سازد و ناچار ،دنباله رو و مقلّد میگردد که استقلال جامعه را بخطر میاندازد.

 

 

 

 

دوم اینکه، نهادها و سازمانهایی که ، مسوولیت برنامه ریزی برای اوقات فراغت افراد جامعه را به عهده دارند تا از این طریق ، دانشها و ارزشهای جامعه را منتقل کنند و بر غنای فرهنگ و تمدن جامعه بیفزایند ، رسالت خود را هرچند که به نحو مطلوب به انجام برسانند اما عملا در بسیاری زمینه ها ، بلا استفاده باقی میمانند و از این جهت نیز مطلوبی نخواهد داشت.

 

 

 

سوم اینکه ؛ هر جامعه ای برای پیشبرد کارهای مملکتی نیاز مبرم به تعداد زیادی از نیروهای ماهر و کارآمد دارد که معمولا اکثریت افراد جامعه را تشکیل میدهند و باید ذوق و استعدادهای این دسته از افراد را در زمینه های گوناگون پرورش داد تا بتوانند، از تجربیات و نوآوری های دیگران استفاده کنند و در پیشبرد سریع کارها و نیز برای بازدهی بهتر بکار بندند. اما اگر بعلت مشغله ی زیاد و خستگی های جسمی و فکری ناشی از کار ، فرصت و مجال بهره گیری از نو آوریها و تجربیات را نداشته باشند ، ذوق و استعداد رشد نمیکند طبیعتاٌ راندمان کار پایین می آید و در برنامه های پیش بینی شده اختلال بوجود میآورد.

 

 

 

به دلیل اینکه ، این سه عامل (1- نیروی انسانس خلاق و مبتکر .2- نهاد و سازمانی که این آثار را به جامعه منتقل کند. 3- نیروی کارآمد که باید از این خلاقیت و ابتکار بهره بگیرد.)

 

 

 

 

در اصل باید در میدان اوقات ، به صورت یک فرآیند فعال ، گردش کاری ایجاد کنند تا اینکه بازدهی مفیدی داشته باشد. اگر چنانچه میدان این فرآیند ، یعنی اوقات فراغت وجود نداشته باشد، هر عامل در بافتی جداگانه فعالیت میکنند و ارتباطی با هم نخواهند داشت و همین امر باعث میشود بجای احساس مسوولیت ، دلسوزی ، فداکاری ، تعهد به خدمت … ناخودآگاه بی تفاوتی جایگزین گردد. بی تفاوتی خطرناکترین آفت جامعه محسوب میشود که کل نظام یک مملکت را مختل میسازد . و اگر از اوقات فراغت به طرز صحیح استفاده نشود نتیجه کار معلوم است.

منبع:

اوقات فراغت /جعفرعلیپور

 

 

 

قطعاٌ این همه توجه و صرف بودجه های کلان دارای اهداف خاصی میباشد . ساده گفتار اینکه ؛ بطور کلی وسایلی را که ما اوقات فراغت خود را با آن سپری میکنیم ، در واقع نمایشگاهی محسوب میشود که عصاره و چکیده ی تلاشها و پژوهشهای افراد و یا گروههای اجتماعی – آنهم با زبان هنر ، بطریق که زیبا و دلپسند باشد – در آن به نمایش گذاشته میشود.

 

 

به عبارت دیگر ؛ در اوقات فراغت و بیکاری با حاصل کوشش و تلاش مداوم دیگران آشنایی پیدا میکنیم و این از چند جهت حائز اهمیت است که فهرست وار به آن اشاره میشود:

 

Ø     با دنیای خارج از فعالیت خود آشنا میشویم.

Ø     از یافته های دیگران، سود میجوییم که خود ، یک نوع آموزش غیر مستقیم محسوب میگردد.

Ø     در رشد فکری و جسمی نوجوانان و جوانان تاثیر بسزایی دارد.

Ø   دیدن آثار دیگران ، ذوق و استعدادهای نهفته ی انسان را ، شکوفا میکند. شکوفایی استعدادها ، عامل اصلی پرورش دانشمند ، محقق ، مخترع و مبتکر و غیره میباشد؛ همین استعدادها اگر تشویق و تقویت بشوند ، میتوانند با اختراع و ابتکار خود ، نیازهای مادی و معنوی افراد جامعه را ، در زمینه های گوناگون برآورده سازند.

 

 

Ø   الگوهای مثبت و رایج زندگی که بر اساس ارزشها و اصول حاکم بر جامعه تهیه شده است. چون با زبان هنر ارائه میگردد، طبیعتا در جلب افراد بسیار موثر است .

بنابراین میتواند از یک جهت در تربیت و پرورش انسانهای نمونه مفید واقع گردد و از جهت دیگر ، دقیقا از بسیاری از مفاسد و معضلات اجتماعی جلوگیری بعمل آورد.

 

 

 

Ø   برپایی همین نمایشگاهها و آثار ارائه شده ، درشکل و قالبهای متفاوت ، سبب میشود، میان افراد جوامع گوناگون ، زمینه های مختلف ، تبادل فرهنگی صورت پذیرد. چون از این طریق با سطح پیشرفتهای بین المللی و معیارهای پیشرفت جهانی آشنایی پیدا میکند ، میتواند در غنای فرهنگ و تمدن یک جامعه فوق العاده مثمر ثمر واقع گردد.

 

 

 

Ø   برای گسترش ارزشهای انقلاب اسلامی ایران و اشاعه ی فرهنگ و تمدن اسلامی ، در عرصه ی بین المللی ، شیوه بسیار مطلوبی بحساب می آید.

یکی از بهترین شیوه ها ، برای صدور انقلاب اسلامی محسوب میشود که اهداف برجسته ی نظام جمهوری اسلامی ایران بشمار میرود.

Ø   میان گروهها و اقشار مختلف جامعه ارتباط و هماهنگی ایجاد میکند که هم در پیشبرد سیاستها و برنامه های جاری مملکت ما مفید هست و هم وحدت مورد نظر جامعه را ، تحقق میبخشد.

 

 

 

Ø   یکی از اهداف مهم اوقات فراغت ، حفظ میراثهای کهن ، فرهنگ و تمدن جامعه و همچنین انتقال آن از نسلی به نسل دیگر میباشد که نتیجتاٌ ، استقلال فرهنگی یک جامعه را تضمین میکند.

 

 

پر واضح است ، ملتی که استقلال فرهنگی نداشته باشد ، محال است بتواند ، به استقلال سیاسی ، اقتصادی ، نظامی و … دست یابد.

استقلال فرهنگی ، تا آنجا حائز اهمیت است که لبه ی تیز استعمار در وهله ی اول متوجه ی فرهنگ جامعه میباشد. از این جهت است که ، روی مسئله ی فرهنگ خیلی تاکید میشود.

از اینرو ، اوقات فراغت از یک سو دامی است برای استعمار و از سوی دیگر ، میدانی است برای استقلال.

منبع:

اوقات فراغت / جعفرعلیپور

کارشناسان علوم اجتماعی، اوقات فراغت را معیاری برای تشخیص سلامت ساختار تربیتی جامعه می دانند. از این رو، بهره‏ بهرداری شایسته از زمانهای فراغت، جامعه را به سوی سازندگی اخلاقی و شکوفایی اقتصادی هدایت می کند. در مقابل، استفاده نامناسب از آن ناهنجاریهای اجتماعی را بیشتر خواهد کرد.

 

 

 

 امام صادق (علیه السلام) در بهره ‏گیری درست از زندگی می فرماید:  انسان اگر به کاری مشغول نباشد، از فرط بیکاری و بیهودگی، به کارهایی دست می زند که ضررش  بر او و نزدیکانش بسیار است. پس در می یابیم که اوقات فراغت، زمینه مناسبی برای شکل‏ گیری حس رضایت و توان انتخاب‏گری در هر فرد است؛

 

 

امری که لازمه احساس استقلال و خود شکوفایی آدمی است و این امر به نوبه خود، در رشد اخلاقی و فکری افراد اجتماع مؤثر است. اگر برنامه ‏های اوقات فراغت با جهت‏ گیری سودمند همراه باشد، بسیاری ازنابسامانیهای روحی و جسمی درمان می یابد و خلاقیتهای فردی و اجتماعی به بار خواهد نشست.

 

 

 

پیامد مثبت اوقات فراغت رشد و تعالی انسان‏ است از این رو، در روایتها توصیه شده است: «رستگار، کسی است که کار روز خویش را اصلاح کند و زیاده ‏روی ها و نقصانهای دیروزش راجبران سازد»­.

منبع:

جایگاه اوقات فراغت در اسلام ،جعفر کریمی، مهدی جمالی نژاد