شهید بهشتی با توجه به انسان ساز بودن تعالیم قرآنی آن را پاسخگوی تمامی نیازهای بشر می داند و از آن با تعبیر نظام جامع نام می برد. «میزان، معنویت در انسان است. این تکیه اصلی اسلام است. اسلام می خواهد نظام اقتصادی و نظام اجتماعی نظامی باشد که ریشه های گناه را بخشکاند. این عامل از اول، روش اسلام است». داشتن برنامه جامع این امکان را ایجاد می کند که زمینه های لغزش و کجروی به کمترین مقدار برسد. وجود جامعیت تنها در آیین مقدس اسلام مصداق دارد، زیرا با تکیه بر وحی و داشتن برنامه ای همه جانبه برای سازندگی انسان اقدام نموده است.

انسان سازی، جامعه سازی و جامعیت در کنار یکدیگر معنا می شوند. به این معنا که همه نیازهای فردی و اجتماعی با توجه به ابعاد وجودی انسان در شریعت اسلامی مورد توجه واقع شده است. داشتن برنامه جامع با توجه به نیازهای طبیعی بشر حق اوست و تنها آیینی که از این حقانیت برخوردار است، اسلام می باشد. بر این اساس شهید بهشتی بهترین معنی برای اسلام را با توجه به این جامعیت، آیین دعوت کننده به حق می داند. یعنی حقانیت یک مکتب در جامعیت آن مکتب در پاسخگویی به نیازهای بشر است؛ و اسلام توانسته است به نیازهای گوناگونان بشر از جمله: رفاه، سلامتی، خوشبختی، آزادی، عدل، صفا، دوستی، معنویت، کمال و کمال یابی  پاسخ مناسب دهد. آنچه در سیره عملی ائمه (عليهم السلام) مشاهده می شود گواه این مطلب است.

بر این اساس، شهید بهشتی دو ویژگی مهم و اساسی را در تأیید پویایی اسلام ذکر می کند که به تفصیل در بحث اجتهاد و متغيرات و یا عنوان اصلی این کتاب به آن پرداخته می شود. ایشان برنامه جامعی را که از سوی آفریدگار انسان نازل شده است، جامع «تنزيلا للعالمین و کافه للناس» معرفی می کند.  یعنی این برنامه اولا نزول یافته و از عالم غیر مادی بر بشر نازل شده است، ثانیا برای همگان است و همه انسانها مخاطب اصلی آن هستند، ثالثا در محتوا و قوانینی که ارائه می دهد برای مردم کفایت می کند و کامل ترین برنامه است. به نحوی که به کلیه واکنش های روحی، قلبی، معنوی و مادی بشر توجه کرده و پاسخ لازم را داده است.  در طول تاریخ رنگ کهنگی و غبار بر آن نمی نشیند و در هر زمانی برای هدایت بشر کافی و کامل است. به این ترتیب انسان سازی و جامعیت اسلام وجهی دیگر از جاودانگی و خاتمیت آن را رقم می زنند.

منبع اسلام و مقتضیات زمان از دیدگاه شهید آیت الله دکتر سیدمحمد حسینی بهشتی/ صدیقه قاسمی؛ باهمکاری بنیاد نشر آثار و اندیشه های شهید دکتر بهشتی.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:

بی چشمداشت، صدقه بدهید؛

زیرا چشمداشت، اجر را از بین می برد

تنبیه الخواطر ج 2 ص 120

«اسلام، آئین انسان سازی است».  پیام انبیا در طول تاریخ، رهایی انسان از قیودی است که سعادت و موفقیت او را مانع می شوند. هر گونه بت پرستی اعم از قیود درونی و یا بیرونی که مانع از ساختن انسان بشوند باید از درون و برون انسان خارج بشوند. در این صورت انسان مخاطب اصلی دین به عنوان «موجودی خودساز و محیط ساز» معرفی می گردد. پیام اصلی وحی در کامل ترین مرحله نزول یعنی زمان رسول اکرم (صلی الله عليه و آله و سلم) مسئول ساختن انسان برای آینده ای «دور و دراز» می باشد که باید برای رسیدن به آن تلاش بسیار نماید.

لذا هدفمند شدن و توجه به غایت هستی در شریعت نبوی مورد توجه عمیقی قرار گرفته و مرگ، پایان دوره هستی انسان نخواهد بود. پیش بینی اسلام برای سازندگی این موجود غایت دار حضور در جامعه و پرهیز از انزوا است. بنابر این نظام اجتماعی و اقتصادی جامعه مسئول است که به این امر توجه نماید، اگر نظامی فاقد این توانایی باشد نارسا و ناقص خواهد بود. 

شهید بهشتی معتقد است اسلام برای ساختن انسان سیستمی را طراحی نموده است که در بستر آن امکان تعالی انسان به قرب الهی فراهم می گردد. 

از ویژگی های آن سیستم تناسب با ساختمان طبیعی بشر است و تنها به برخورداری معتدل از مواهب این زندگی اجازه داده و برآن اصرار ورزیده است.  پیام وحی در سازندگی انسان براساس حرام و حلال الهی است و تفسیر مستحبات به واجب و مکروهات به حرام خلاف واقعیت دین است.  زیرا به استناد آیات الهی هدف دین در تنگنا قراردادن انسان نیست.  در واقع مسیر رشد و چگونگی حضور دین در زمان های گوناگون با حفظ حالت تعادل و پرهیز از افراط و تفریط میسر خواهد بود. داشتن حالت تعادل در بهره مندی از اسلام، خصلت انسان های آزاده است. انسان تا به این تعادل و معرفت دست نیابد، پیام نورانی قرآن بر جان و دلش نمی نشیند و بر او واجب است تا زمینه های دریافت پیام الهی را در رشد عقلانیت و قدرت منطقی خویش فراهم نماید. زیرا:

اسلام برای انسان آزاد و آگاه زمینه توان شکوفایی و خود انگیختن و پیدا کردن راه را 

به حد فراوان قائل است و انسان را دعوت می کند تا نخست در پرتو نور فروزان پیامبر باطن یعنی عقل و خرد حرکت کند و عقل و خرد راهبر انسان است». 

شهید بهشتی حرکت در راه هایی که در آن خرد و راهبر درونی انسان به خمودگی و تعطیلی برسد و احساسات و هیجانات مقطعی به نحو کاذبی مدعی دریافت نورانیت قرآن شوند حرکت در مسیر خطا و گمراهی می داند. چرا که انسان محروم از قدرت منطق، لایق دریافت حقایق وحیانی قرآن نیست. از این رو در مجموعه سیستمی اسلام به گونه ای برایش برنامه ریزی شده که هرگز یک بعدی هدایت نشود و از دیگر ابعاد وجودی خود غفلت نورزد. زیرا که در واقع دین به همه ابعاد وجودی بشر توجه کرده و مسئولیت سازندگی انسان را عهده دار گردیده است. 

در اسلام آزادی انسان نقطه قوت آفرینش اوست تاحدی که آمدن انبیا را در صورت مغایرت با آن امری نادرست می شمارد.  این مجموعه سیستمی با توجه به درک و اهمیت مسایل اجتماعی بشری، قادر است برنامه ای همه جانبه برای انسان متعالی و رهانیده شده از نیهیلیسم فراهم آورد که از پوچ انگاری و تک بعدی شدن جلوگیری می کند. اسلام برای ایجاد جامعه ای که انسان های آزاد در آن رشد و تکامل یابند و راه خدا و پاکی و فضیلت را طی نمایند، اصرار بسیار می ورزد. 

منبع اسلام و مقتضیات زمان از دیدگاه شهید آیت الله دکتر سیدمحمد حسینی بهشتی/ صدیقه قاسمی؛ باهمکاری بنیاد نشر آثار و اندیشه های شهید دکتر بهشتی.

دانشمند بزرگي از علماي اسلام كه شايد از ذكر نام راضي نباشد، نقل فرمود: وقتي پدرم را در خواب ديدم و پرسش هايي از ايشان نمودم.

پاسخ هايي جالب شنيدم:

1- ارواحي كه در عالم برزخ معذّبند؛ عذاب و سختي هاي آنها چگونه است؟

در پاسخ فرمود: براي تو كه هنوز در عالم دنيا هستي نمي توان بيان كرد. به طور مثال آن است كه در درّه اي از كوهستان باشي و از چهار سمت كوه هاي بسيار مرتفعي تو را احاطه كرده باشد كه توانايي بالا رفتن از آنها را نداشته باشي و در آن حال گرگي هم تو را دنبال كند و هيچ راه فراري از او نباشد.

2- آيا خيراتي كه در دنيا براي شما انجام داده ام به شما رسيده و كيفيت بهره مندي شما از خيرات ما چگونه است؟

در پاسخ فرمود: بلي؛ تمام آنها به من رسيده است و امّا كيفيت بهره مندي از آنها را هم با ذكر مثالي براي تو بيان مي كنم. هرگاه در حمّامِ بسيار گرمِ پر از جمعيتي باشي كه در اثر كثرت تنفّس و بخار و حرارت، نفس كشيدنت سخت باشد و در آن حال گوشه درِ حمّام باز شود و نسيم خنكي به تو برسد، چقدر شاد و راحت و آزاد مي شوي؟ چنين است حال ما هنگام خيرات شما.

3- چون بدن پدرم را سالم و منوّر ديدم و تنها لب هاي او زخم دار و آلوده به چرك و خون بود، از آن مرحوم سبب زخم بودن لب هايش را پرسيدم و گفتم اگر كاري از دست من بر مي آيد براي بهبودي لب هاي شما، بفرماييد تا انجام دهم.در پاسخ فرمود: تنها علاج آن به دست مادر شماست. زيرا سبب آن اهانتي بود كه در دنيا به او مي كردم و چون نامش سكينه است هر وقت او را صدا مي زدم «خانم سكو» مي گفتم و او رنجيده خاطر مي شد و اگر بتواني او را از من راضي كني، اميد بهبودي هست.

ناقل محترم فرمود: اين مطلب را به مادرم گفتم، در جواب گفت: بلي، پدر شما هر وقت مرا مي خواند از روي تحقير به من مي گفت: «خانم سكو» و من سخت آزرده و رنجيده خاطر مي شدم ولي اظهار نمي كردم و به احترام ايشان چيزي نمي گفتم و چون فعلاً گرفتار ناراحتي است او را حلال مي كنم و از او راضي هستم و از صميم قلب برايش دعا مي كنم.

منبع جر و بحث های خانوادگی: چند راهنمایی مفید و سازنده درباره اختلافات زن و مرد/ مولف عزیزالله حیدری. 

وَ قَالَ ( علیه السلام ) : الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ.

امام علیه السلام فرموده است: دارائی مایه و پایه شهوتها و خواهشها است (زیرا دارائی دست را برای رسیدن به آرزوهای نفسانی باز می گذارد).

منبع نهج البلاغه حکمت شماره ۵۵

و فی حدیثه (علیه السلام) هَذَا الْخَطِیبُ الشَّحْشَحُ .

در گفتار آن حضرت علیه السّلام است (که در آن صعصعة ابن صوحان عبدىّ را «که از بزرگواران و خواصّ و نیکان اصحاب امیر المؤمنین علیه السّلام است» مى ستاید) این خطبه خوان ماهر و زیرک .

یرید الماهر بالخطبة الماضی فیها و کل ماض فی کلام أو سیر فهو شحشح و الشحشح فی غیر هذا الموضع البخیل الممسک.

(سیّد رضىّ «رحمه اللّه» فرماید:) (از لفظ شحشح) شخص ماهر و زیرک و استاد در خطبه خواندن و تواناى در اداى سخن رسا را خواسته است، و هر تند گذر در سخن و رفتار را شحشح گویند، و شحشح در غیر این مقام بمعنى بخیل و زفت آمده که از بخشش خوددارى مى نماید (ابن ابى الحدید در اینجا مى نویسد: صعصعه را فخر و سرفرازى همین بس که مانند علىّ علیه السّلام او را به مهارت و استادى و فصاحت زبان و توانائى بر سخن بستاید). 

منبع نهج البلاغه غرائب شماره ۲

قبول كنيم كه جرّ و بحث بخش طبيعي از روابط في ما بين زن و شوهر است. خصوصيات و تربيت متفاوت زوجين باعث بروز اختلاف سليقه و به دنبال آن بحث و جدل مي شود. اگر شما هم جزو افرادي هستيد كه جرّ و بحث، جزئي از زندگي شان محسوب مي شود و برخوردها باعث بروز احساس خستگي، آسيب و سرگشتگي در شما مي گردد، اگر مي خواهيد رابطه خود را كماكان با همسرتان حفظ كنيد، زمان آن رسيده است كه با اعلام آتش بس مسائل و مشكلات موجود را برطرف نماييد.

اولين گام براي انجام اين كار روشن شدن اين مطلب است كه «به خاطر چه چيزي با يكديگر جر و بحث مي كنيد؟»

در اينجا بعضي روش هاي پيشنهادي به شما كمك مي كند تا اوضاع نابسامان خانه را تا حدّ زيادي آرام سازيد. بعضي از اين روش ها نيازمند توافق دو جانبه در مورد بحث ها مي باشد و بعضي ديگر مي تواند به طور انفرادي اجرا شود:

از خود آگاه باشيد! داشتن خودآگاهي و احساس مسؤوليت از جمله نخستين گام ها در كمك به شما براي مرتب كردن اوضاع و جرّ و بحث هايتان است. شما نمي توانيد شريك زندگي تان را تغيير دهيد. بلكه فقط قادر به تغيير خود هستيد. امّا اگر شما تغيير كنيد، قطعاً همسرتان نيز عكس العمل متفاوتي از خود نشان خواهد داد و او نيز با آرامي شروع به تغيير خواهد كرد. در اينجا چند روش مصالح آميز براي كساني كه داراي چنين مشكلي هستند، آورده شده است.

بهترين را تصور كنيد! هرگز به همسر خود مظنون نشويد مگر اينكه شاهدي مطمئن غير از آن را به شما ثابت نمايد.

وجدان خود را در نظر داشته باشيد! آيا اين جر و بحث ها به خاطر كاري است كه شما از آن اجتناب مي كنيد؟ مانند عذرخواهي، مصالحه و يا بخشيدن.

مطمئن باشيد كه با اين دعواها شما نخواهيد توانست غرورتان را حفظ كنيد.

تحت تأثير چيزي قرار نگيريد! مسائل خارج از خانه نقش عمده اي در بروز جر و بحث هاي موجود دارد. آيا فكر مي كنيد تحت فشار هستيد؟ خستگي، مسائل هورموني و يا چيزهاي ديگر باعث عصبانيت شما مي شود.

مانند بزرگسالان رفتار كنيد! آيا در دام رفتارهاي كودكانه گرفتار شده ايد؟

عبوس هستيد و كله شقي مي كنيد يا رفتار والدين سرزنش كننده را در پيش گرفته ايد؟

از خود فروتني نشان مي دهيد يا ايرادگيري مي كنيد و يا قصد تنبيه طرف مقابل خود را داريد؟ يك فرد بالغ بايد آرام، هشيار، شنونده و در همه حال آماده مذاكره باشد.

احساس خاص خود را داشته باشيد! شريك زندگي تان نمي تواند شما را مجبور به درك احساس خاصي كند. احساسات هر كس تحت كنترل خودش است. اگر عصباني هستيد بگوييد من عصباني ام چون… نه اينكه تو مرا عصباني كرده اي.

ارتباطهاي خود را قوي تر كنيد! برقرار كردن يك ارتباط خوب از جمله مسائل حياتي براي صلح كردن است. اغلب جر و بحث ها به اين علّت ادامه مي يابند كه يكي و يا هر دو نفر احساس مي كنند گوش شنوايي وجود ندارد. نكات زير به شما براي شنيده شدن و يا اينكه به همسرتان نشان دهيد كه به او گوش مي دهيد كمك مي كند. امّا به ياد داشته باشيد تا زماني كه عصباني هستيد، شنيدن كار آساني نيست. در اينجاست كه شما در مي يابيد، بهتر است قبل از صحبت با همسر خود عصبانيتتان فروكش كند.

گوش كنيد! بخش مهمي از برقراري ارتباط در گوش كردن است. به همسرتان گوش دهيد بدون اينكه قضاوت كنيد و يا حدسي بزنيد.

جستجو كنيد! براي اطمينان از اينكه همسرتان به شما چه مي گويد سعي كنيد از او سؤال نماييد. بايد موضوع را از همه جوانب آن ببينيد.

دركش كنيد! خود را به جاي همسرتان بگذاريد. سعي كنيد حس او را دريابيد و به او فرصت دهيد تا توجّه شما را دريابد: «من متوجه هستم كه ناراحت شده ايد».

توضيح دهيد! اين كار روي ديگر سكه «جستجو كردن» است. آماده باشيد تا هرگونه اطلاعاتي را كه همسرتان براي درك ديدگاه هاي شما نياز دارد، به او بدهيد. هرگز انتظار نداشته باشيد كه او افكار شما را بخواند.

حرف خود را بزنيد!

به همسر خود بگوييد كه منظورتان از گفتن آنچه مي گوييد، چيست؟

همیشه شفاف عمل كنيد.

خندان باشيد! به نظر عجيب مي آيد كه در يك مرافعه خانوادگي چنين رفتاري در پيش گرفته شود. امّا خوش اخلاقي مي تواند راهي قوي براي كاستن جر و بحث ها باشد.

روش هاي دو نفره! بهترين روش هاي برقراري آرامش آنهايي است كه شما و همسرتان از قبل بر روي آن توافق داشته ايد. تصور كنيد جر و بحث شما توسط كسي كه عقيده اش براي هر يك از شما چه ارزشمند است، ملاحظه مي شود. اين حس به شما كمك مي كند. تا هر دو حين مرافعه مؤدب و معقول باشيد.

كار فراوان و حتي تمرين زياد براي بحث سازنده لازم است. امّا اگر ما قبول داشته باشيم كه جر و بحث اجتناب ناپذير است، ارزش امتحان كردن را دارد.

در پايان توجّه شما را به آيات و روايات و همچنين دو داستان زيبا جلب مي نماييم، ان شاء اللَّه كه راه گشا واقع گردد.

قرآن كريم مي فرمايد: «و عاشروهنّ بالمعروف»؛ با زنان به نيكويي رفتار كنيد. امام محمّد باقرعليه السلام فرمودند:  براي زن هيچ شفيعي نزد خدا برتر از رضايت همسرش نيست و چنين بود كه وقتي حضرت فاطمه عليها السلام رحلت نمود، حضرت علي عليه السلام دعا كرد و گفت: خدايا من از دختر پيامبر تو راضي هستم.

پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله مي فرمايد: اين گفتار مرد به همسرش كه تو را دوست دارم تا ابد از قلبش زدوده نمي شود.

امام صادق عليه السلام مي فرمايد:امّ سلمه از ارزش خدمت زن در خانه از پيامبر پرسيد:

پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله: هرگاه زن در خانه چيزي را براي نظم منزل جابجا نمايد، مورد نظر رحمت خدا مي شود و هر كس خدا به او چنين نظري كند، عذابش نمي كند.

پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله مي فرمايد: كسي موفق به خدمت عيال نمي شود، مگر در زمره صديقين، شهداء يا مردي كه خدا خير دنيا و آخرت او را خواسته باشد.پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله مي فرمايد:

به مردي كه بر اخلاق بد زن خويش صبر كند، ثواب صبر ايوب عليه السلام داده مي شود.

پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله مي فرمايد:

به زني كه بر اخلاق بد شوهرش صبر كند، ثواب آسيه همسر فرعون داده مي شود.

منبع جر و بحث های خانوادگی: چند راهنمایی مفید و سازنده درباره اختلافات زن و مرد/ مولف عزیزالله حیدری.

فصل نذکر فیه شیئا من اختیار غریب کلامه (علیه السلام) المحتاج إلى التفسیر

ص1202 در این فصل بیان مى کنیم چند فرازى از آنچه برگزیده شده (در این کتاب) از سخن آن حضرت علیه السّلام که معنى آن دور از فهم و بتفسیر و بیان نیازمند است.

فی حدیثه (علیه السلام) فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ ضَرَبَ یَعْسُوبُ الدِّینِ بِذَنَبِهِ فَیَجْتَمِعُونَ إِلَیْهِ کَمَا یَجْتَمِعُ قَزَعُ الْخَرِیفِ.

در گفتار آن حضرت علیه السّلام است (که از عظمت و بزرگى حضرت صاحب الزّمان «عجّل اللّه فرجه» خبر داده) چون وقت آن برسد آقاى بزرگوار و پیشواى دین (از پنهان بودن و نگرانى آشکار گردیده بر مقام سلطنت و خلافت خود) مستقرّ و پابرجا گردد، پس (مؤمنین از اطراف جهان) نزد آن بزرگوار گرد آیند چنانکه پاره هاى ابر در فصل پاییز گرد آمده بهم مى پیوندد (این فرمایش صریح است باینکه امام زمان علیه السّلام زنده و از دشمنان پنهان و در روى زمین سیر میکند و هر وقت خدا بخواهد آشکار میشود. 

منبع نهج البلاغه غرائب شماره یک

و من کتاب له ( علیه السلام ) إلى بعض أمراء جیشه .

از نامه هاى آن حضرت علیه السَّلام است به بعضى از سرداران لشگر خود(عثمان ابن حنیف انصارىّ که از جانب امام علیه السَّلام و حکمران بصره بوده، و شمّه اى از سرگذشت او در شرح خطبه یک صد و هفتاد و یکم گذشت، او را بجنگ با دشمن در صورت اطاعت نکردن از اوامر مى فرماید).

فَإِنْ عَادُوا إِلَى ظِلِّ الطَّاعَةِ فَذَاکَ الَّذِی نُحِبُّ وَ إِنْ تَوَافَتِ الْأُمُورُ بِالْقَوْمِ إِلَى الشِّقَاقِ وَ الْعِصْیَانِ فَانْهَدْ بِمَنْ أَطَاعَکَ إِلَى مَنْ عَصَاکَ وَ اسْتَغْنِ بِمَنِ انْقَادَ مَعَکَ عَمَّنْ تَقَاعَسَ عَنْکَ . 

پس (از آنکه اصحاب جمل «طلحه و زبیر و عائشه و پیروانشان» ببصره رسیده آماده جنگ شدند، عثمان ابن حنیف نامه اى بامام علیه السَّلام براى آگاه نمودن از منظور آنان نوشت، و جمله اى از نامه اى که حضرت در پاسخ او نوشت اینست:) اگر به سایه اطاعت و فرمانبردارى برگشتند (دست از تباهکارى کشیده خواستار آسایش شدند) آن همان است که ما دوست مى داریم، و اگر کارها ایشان را به دشمنى و نافرمانى کشاند (آماده جنگ شدند) پس با کمک کسیکه فرمان ترا مى برد برخیز (جنگ کن) با کسیکه فرمانت را نمى برد، و با کسیکه پیرو تو مى باشد بى نیاز باش از آنکه از یارى تو خوددارى مى نماید.

فَإِنَّ الْمُتَکَارِهَ مَغِیبُهُ خَیْرٌ مِنْ مَشْهَدِهِ وَ قُعُودُهُ أَغْنَى مِنْ نُهُوضِهِ . 

زیرا کسی که بکارى مائل نباشد نبودنش بهتر از بودن و نشستنش سودمندتر از برخاستن است (چون شخص بى میل بکار که از روى اجبار اقدام نماید ممکن است راز خود را آشکار سازد و دیگران از او پیروى نموده از کار باز مانند).

منبع نهج البلاغه نامه شماره ۴